STASZIC STANISŁAW 1755-1826
polski działacz oświeceniowy, pionier spółdzielczości, pisarz polityczny i publicysta, filozof i tłumacz, wolnomularz, przyrodnik: geograf i geolog; ksiądz katolicki (przez niemal 20 ostatnich lat życia Staszic nie pełnił posługi duszpasterskiej i nie nosił sutanny)
Stanisław Staszic był synem burmistrza Piły. Wykształcenie zdobył w seminarium duchownym w Poznaniu, a na przełomie 1778 i 1779 roku przyjął święcenia kapłańskie, prowadził jednak świecki tryb życia. W latach 1779–1781 studiował nauki przyrodnicze w Lipsku, Getyndze i Paryżu, a następnie aż do 1797 roku był nauczycielem i wychowawcą synów kanclerza Andrzeja Zamoyskiego oraz doradcą jego rodziny.
W okresie Sejmu Czteroletniego (1788–1792) był działaczem obozu reform. Walczył o utrzymanie niezawisłości narodowej, był rzecznikiem interesów mieszczaństwa oraz poprawy sytuacji chłopów.
Umiejętne operacje finansowe umożliwiły mu nabycie dóbr hrubieszowskich w 1800 roku. Swój majątek przeznaczał w znacznej części na podróże i badania naukowe, zwłaszcza geograficzne i geologiczne. Wspierał Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie, którego był członkiem od chwili jego powstania w 1800 roku.
Ufundował siedzibę Towarzystwa, znaną jako Pałac Staszica, i od 1808 roku aż do śmierci pełnił funkcję jego prezesa. W swoich dobrach utworzył Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze, stając się jednym z prekursorów spółdzielczości chłopskiej.
W Księstwie Warszawskim pełnił liczne funkcje publiczne, m.in. w latach 1807–1812 był członkiem Izby Edukacyjnej oraz Dyrekcji Skarbu. Był autorem projektów kształcenia urzędników państwowych, rzecznikiem edukacji ubogiej młodzieży miejskiej oraz inicjatorem i opiekunem rzemieślniczych szkół niedzielnych.
W latach 1810–1812 był członkiem Rady Stanu, a od 1810 roku radcą stanu. Brał także udział w życiu publicznym Królestwa Polskiego – w latach 1815–1824 był członkiem Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, w tym w latach 1816–1824 pełnił funkcję zastępcy ministra.
Pełnił również funkcję dyrektora generalnego w Wydziale Przemysłu i Kunsztów, a od 1824 roku był ministrem stanu. Był współorganizatorem Uniwersytetu Warszawskiego w 1816 roku oraz Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego w 1826 roku.
Odkrył złoża węgla i zainicjował budowę kopalni w Dąbrowie Górniczej. Jako zwierzchnik Dyrekcji Przemysłu i Kunsztów w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji organizował inwestycje przemysłowe, głównie górnicze, w Zagłębiu Staropolskim. Przyczynił się również do założenia Szkoły Akademiczno-Górniczej w Kielcach oraz Korpusu Górniczego.
Działalność tę ograniczył konflikt kompetencyjny z ministrem Franciszkiem Ksawerym Lubeckim-Druckim. Mimo to Staszic pozostał jedną z najważniejszych postaci życia gospodarczego i naukowego epoki.
Stanisław Staszic był jednym z najwybitniejszych reprezentantów polskiego oświecenia. Jako publicysta polityczny zadebiutował dziełem „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego” (1787) oraz „Przestrogi dla Polski” (1790), w których krytykował wady ustroju Rzeczypospolitej i postulował m.in. rozszerzenie praw mieszczaństwa.
Broszura „O statystyce Polski” z 1807 roku zawierała wskazówki dotyczące organizacji państwa w duchu oświeceniowego racjonalizmu oraz wyrażała poparcie dla orientacji profrancuskiej.
Duże znaczenie miało jego studium geologiczne „O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski” (1815), uzupełnione mapą geologiczną Polski i krajów ościennych – jedną z pierwszych tego rodzaju map na świecie. Dzieło to stanowiło pierwszą próbę syntetycznego ujęcia geologii Polski oraz opisu Tatr, które Staszic zwiedził w 1805 roku.
Swoje poglądy na ewolucję stosunków społecznych i politycznych przedstawił w poemacie historiozoficznym „Ród ludzki” (1819–1820), który został skonfiskowany przez cenzurę. Jako filozof głosił monistyczną koncepcję świata opartą na prawach natury i idei rozwoju.
Po upadku Napoleona I opowiadał się za ścisłym związkiem ziem polskich z Rosją, wierząc w nadejście epoki zjednoczonych Słowian pod jej przewodnictwem. Zmarł 20 stycznia 1826 roku w Warszawie.
